تبلیغات
اینجا رازی،جامعه شناسی - فوکو- تاریخ جنون
یکشنبه 1 خرداد 1390

فوکو- تاریخ جنون

   نوشته شده توسط: مریم نصیری افشار    نوع مطلب :میشل فوکو ،

تاریخ خرد و دیوانگی در نگاه میشل فوکو
میشل فوکو (۱۹۸۴-۱۹۲۶) در مقام یکی از اندیشمندان اجتماعی مطرح قرن بیستم و یکی از روشنفکران مشهور فرانسه تاثیری شگرف در حوزه جامعه شناسی داشته است.

میشل فوکو (۱۹۸۴-۱۹۲۶) در مقام یکی از اندیشمندان اجتماعی مطرح قرن بیستم و یکی از روشنفکران مشهور فرانسه تاثیری شگرف در حوزه جامعه شناسی داشته است. به تعبیر پیتر همیلتون، فوکو را نمی توان در ذیل یکی از عناوین شسته رفته ای همچون جامعه شناس، فیلسوف یا روان شناس قرار داد، هر چند در هر یک از قلمروهای ذکر شده تاثیرات و خدمات غیرقابل انکاری از وی بجا مانده است.

از جمله کسانی که با نگاه عالمانه به بررسی آرا و اندیشه های میشل فوکو پرداخته اند، می توان به بری اسمارت (Barry Smart) اشاره کرد. اسمارت در کتاب خود تحت عنوان میشل فوکو از طریق رهیافتی عالمانه و منظم به توصیف و تحلیل مضامین اصلی آثار فوکو پرداخته است. در این مقاله سعی بر آن است با مبنا قرار دادن کتاب اسمارت نگاهی به حیات علمی فوکو انداخته و نظرات وی را پیرامون حبس و نگهداری، دیوانگی و خرد مورد بررسی قرار دهیم.

● زندگینامه

میشل فوکو در سال ۱۹۲۶ در پوآیته فرانسه چشم به جان گشود. پس از طی دوران تحصیلات ابتدایی و کسب مدرک لیسانس از یک مدرسه کاتولیک در امتحان ورودی دانشگاه سوربن شرکت و در آن قبول شد. در سال ۱۹۴۷ لیسانس فلسفه خود را از اکول نرمال سوپریور دریافت کرد. در آن زمان فضای فکری فرانسه متاثر از اندیشه های اگزیستانسیالیسم و پدیدارشناسی بود هر چند سیطره اندیشه های مارکسیسم را نیز نباید نادیده گرفت. به تعبیر بری اسمارت «هر یک از این دستگاه های فکری وظیفه خود می دانستند که به بررسی انتقادی واقعیت شکل های زندگی پس از جنگ بپردازند.» (اسمارت، ۱۳۸۵، ص۱۳) با وجود این اگزیستانسیالیسم و پدیدارشناسی که به «فلسفه سوبژه» معروف هستند به دلیل تاکید بر آگاهی فردی و آزادی انتخاب بر اندیشه های مارکسیسم غلبه کردند.

هر چند چنین تقابل و غلبه را باید به عرصه مسائل فلسفی و تحلیلی و نه سیاسی محدود کرد. در سال ۱۹۵۰ فوکو به روان شناسی روی آورد و در سال ۱۹۵۲، فوق لیسانس آسیب شناسی روانی را دریافت کرد. علاقه وی به پژوهش پیرامون روانپزشکی و بیماری روانی موجب شد که کتاب بیماری روانی و روان شناسی (۱۹۶۶) را منتشر کند. مسافرت های پژوهشی و فعالیت های علمی وی موجب شد که او در دانشگاه هامبورگ آلمان با نگارش رساله ای درباره دیوانگی درجه دکتری خود را دریافت کند.

پس از تثبیت جایگاه علمی فوکو، اولین کرسی استادی فلسفه در دانشگاه کلرمون فران (Clermont-Ferrand) در سال ۱۹۶۴ به وی اعطا شد. از آن زمان به بعد فوکو با عناوین و القاب مختلف و متعارضی شناخته شده است. باستان شناس فرهنگ غرب، فیلسوف، مورخ، فرزند سرکش ساختارگرایی و پوچگرا تنها بخشی از عناوین و القابی است که به وی اطلاق شده است.

واقعیت این است که فوکو در عین حال که یک فیلسوف و مورخ است، ولی فیلسوف و مورخ به معنای متعارف و معمول آن نیست. به همین دلیل وی کرسی خود را در کولژدو فرانس «استاد تاریخ نظام های فکری» نامید تا تفاوت خود را با دیگران بوضوح نشان دهد. بدون شک از دهه ۱۹۶۰ به بعد اندیشه های فوکو در کنار اندیشه های اندیشمندان دیگر همچون دولوز، آلتوسر و دریدا تاثیر شگرفی بر فضای فکری فرانسه داشته است. فوکو در نگارش آثار خود متاثر از اساتید و متفکران پیش از خویش بوده که در این میان مارکس، فروید و نیچه بیش از همه بر وی تاثیر گذاشتند.

در این میان نوعی همگرایی میان آثار فوکو و آثار وبر و مکتب فرانکفورت دیده می شود که نمود آن را می توان در علاقه به بررسی آغاز و بسط اشکال مختلف عقلانیت در فرهنگ غرب و پیامدهای مربوط به آن مشاهده کرد. در مجموع به تعبیر بری اسمارت آثار فوکو از منظر روان شناسی باید در کنار پدیدار شناسی، هرمنوتیک، ساختارگرایی و مارکسیسم مورد بررسی قرار گیرد. با وجود تشابه روش شناختی میان فعالیت های فوکو و رهیافت های روش شناختی ذکر شده، بری اسمارت در کتاب «میشل فوکو» کارفوکو را متمایز از سایر رهیافت ها دانسته و می نویسد:

«کار فوکو با پدیدارشناسی تفاوت دارد چون هیچ تلاشی برای جستجوی معنا از طریق فرض گرفتن فعالیت معنابخش سوبژکتیویته خودمختار صورت نمی پذیرد، تفاوت کار فوکو با رهیافت هرمونتیکی در این است که هیچ مفهومی از حقیقت غایی یا ژرفی که در انتظار کشف شدن باشد در کار فوکو وجود ندارد و تفاوت کار فوکو با ساختگرایی در این است که اگر چه مفاهیم معنا و سوبژکیتیویته از صحنه و از کانون توجه خارج می شود اما این کار به معنای اولویت و ارجحیت دادن بر ساختن مدل صوری و قاعده رفتار انسان نیست.

و سرانجام کار فوکو را می توان از چند جهت در ارتباط اما متمایز از مارکسیسم به شمار آورد. برای مثال تحلیل های فوکو متوجه رویدادهای محلی یا خاص بوده است نه فرآیندهای جهانشمول؛ هدف تحلیل های فوکو باز یافتن و نجات معرفت است نه بر ساختن دستگاهی از نظریه نظام آفرین، رویدادها بر اساس چندین فرآیند و عامل تحلیل و تبیین می شوند نه بر حسب عامل تعیین کننده غایی و منفردی مثل اقتصاد. (اسمارت، ۱۳۸۵، ص ۱۸و ۱۹) .

به مرور زمان گرایش به سیاست در اندیشه های فوکو پررنگ تر شد که نمود آن را می توان در انتقادهای وی از سیاست مارکسیستی مشاهده کرد. توجه به سیاست و انتقاد از واقعیت های زندگی در «جوامع بالفعل سوسیالیستی»، نشانگر توجه فوکو به تعهد سیاسی روشنفکر دوران مدرن است. چنان که خود وی در یکی از آثارش می نویسد:

«نقش یا تعهد سیاسی شایسته روشنفکر مدرن دیگر این نیست که در جایی جلوتر و در حاشیه جای بگیرد تا حقیقت منکوب و مسکوت جماعت را آشکار کند، بلکه باید با شکل هایی از قدرت مبارزه کند که او را به ابژه و ابزار خویش در حوزه معرفت، حقیقت، آگاهی و گفتمان تبدیل می کنند. از این جهت، نظریه به معنای بیان، ترجمه، یا کمک به کار بست عملی نیست؛ نظریه خود عمل است. نقل از اسمارت، ۱۳۸۵، ص ۱۹.

● دیوانگی و تمدن

رساله دکتری فوکو درباره دیوانگی بود که نخستین بررسی فوکو نیز به شمار می آید. فوکو در «دیوانگی و تمدن» به طرح پرسش پیرامون شرایط تاریخی پیدایش تمایز میان خرد و بی خردی، خرد و دیوانگی در قرن هفدهم می پردازد. همچنین مساله «پیدایش توسعه علوم روانپزشکی و روان شناسی در کنار تحلیل افول رژیم پیشین و پیدایش تیمارستان» در اواخر قرن هجدهم مورد توجه فوکو قرار گرفته است. از نگاه فوکو تمایز میان دیوانگی و عقل رویداد تاریخی و مهمی به شمار می آید که سلطه عقل مدرن را رقم زده است.

به اعتقاد فوکو پیش از جریان روشنگری و بویژه در سده های میانه و دوره رنسانس دیوانگی لزوما مترادف با بی خردی نبود بلکه نوعی پیوند با صور خاص و مقدس معرفت برقرار کرده بود که بصیرت هایی پیرامون وضعیت بشری ارائه می داد. هدف مطالعات فوکو پیرامون دیوانگی بازگشت به نقطه شروع دیوانگی است که دیوانگی متمایز نشده است. در واقع دغدغه اصلی فوکو به تعبیر بری اسمارت عبارت است از بررسی «مساله شکل گیری تاریخی عقل و جنون به عنوان مراتب جداگانه و متمایز تجربه یا به سکوت خزیدن دیوانگی به واسطه اوج گیری تک گویی عقل.» (همان منبع، ۱۳۸۵، ص ۲۳ و ۲۴) . فوکو دیوانگی و تمدن را با بررسی شرایط حاکم بر جذام خانه ها در طول سده های میانه آغاز می کند. به اعتقاد فوکو به واسطه جداسازی و طرد از اجتماع، جذام در دنیای غرب ریشه کن شد، ولی چنین امری منجرشد که در سده های هفدهم و هجدهم بینوایان، مجرمان و معلولان ذهنی نیز به سرنوشت جذامیان دچار شده و از جامعه طرد شوند. فوکو در رساله خویش توجه خاصی به دوره ۱۶۵۶ تا۱۷۹۴ دارد. در این مقطع زمانی دو رویداد مهم رخ داد:

۱) تاسیس هوپیتال ژنرال در پاریس و ایجاد مراکز متعدد نگهداری ۲- تلاش پینل برای رهایی دیوانگان از غل و زنجیر در سال ۱۷۹۴

هوپیتو ژنرو (hopitaux generaux) در واقع نهاد یا ارگان پزشکی نبود بلکه چیزی میان کارگاه و زندان بود که توسط حکومت در جهت ایجاد و ثبات و نظم اجتماعی تاسیس شده بود. ساکنان هوپیتوژنرو را بینوایان، بیکاران، مجرمان و دیوانگان تشکیل می داد. از نگاه فوکو در پس تاسیس چنین مکانی یک پندار اخلاقی قرار داشت و آن توجه به این مساله بود که بی انضباطی و بطالت اخلاقی امری مذموم و کار و فعالیت امری شایسته و پسندیده به شمار می رفت. به همین دلیل گاه از این نوانخانه ها به عنوان شهرهای اخلاقی یاد می شد.

در سده هفدهم پیامد حبس و کار اجباری در نوانخانه ها، کنترل ولگردی و بی بندوباری بود. با وجود این، میان دیوانگان و سایر گروه های ناموجه فاصله ای ایجاد شد و مکان های خاصی برای نگهداری دیوانگان در نظر گرفته شد. سایر گروه های ناموجه همچون فقرا و مجرمان به دلیل کار اجباری بخشی از نیازهای جامعه را تامین می کردند ولی دیوانگان که فاقد عقل و خرد بودند در «حیوانیتی لگام گسیخته به سر می بردند و به همین دلیل تنها از طریق خشونت و انضباط قهری با آنان برخورد می شد. در واقع تنها هدف پیش رو برای متولیان در مقابل دیوانگان کنترل آنها بود نه ارتقای آنها از حیوانیت به انسانیت.»

در سده هجدهم خطر سرایت عفونت ها و بیماری های مربوط به دیوانگان موجب اضطراب در جامعه شد. در واقع چنین اضطرابی موجب شد که دنیای بی عقلی با جهان پزشکی مرتبط شود. توجه به این نکته مهم است که ورود پزشکان به جهان مطرود دیوانگان به دلیل حمایت از دیوانگان نبود بلکه بعکس باید آن را به منظور مصون ماندن محیط های همجوار نوانخانه ها که در معرض خطر بودند تلقی نمود. به همین دلیل فوکو چنین ورودی را نه یک پیشرفت که نوعی پسرفت تلقی می کند.

نخستین نهضت انسانگرایانه درباره دیوانگان و بیماران روانی توسط فیلیپ پینل (philippe pinel) اصلاحگر فرانسوی قرن هجدهم، انجام شد. به دستور پینل غل و زنجیر از دست و پای دیوانگان باز شد و امکان استفاده از هوای آزاد برای آنها فراهم شد. در واقع کار پینل را می توان نوعی درمانگری اخلاقی (moral therapy) تلقی کرد که هر چند جنبه غیرعلمی داشت ولی تاثیری شگرف بر جا گذاشت. پینل معتقد به اعمال اصول آزادی و برابری در مورد بیماران روانی نبود بلکه حتی بر اعمال زور در مراقبت اعتقاد داشت ولی تاکید می کرد زمانی اعمال زور می تواند مفید باشد که جنبه روانشناختی داشته باشد و نه جسمانی. با وجود اهمیت کار پینل، افکار عمومی با او همراهی نکرد و مردم همچنان به دیوانگان با سوء ظن نگاه می کردند. در عین حال باید خاطرنشان کرد که پیامدهای سیاسی اندیشه های پینل بالقوه جامعه را با بحران مواجه می کرد. بری اسمارت در توصیف اهداف مد نظر پینل می نویسد:

«دیگر هدف این نبود که دیوانگان همچون جانوران وحشی با خشونت به قید و بند کشیده شوند بلکه با استفاده از روش های نظام مند کنترل، فعالیت های روالمند و در صورت لزوم تهدید به مجازات، در پی دستیابی به تقویت درونی سازی ارزش های اخلاقی و قواعد رفتاری معینی بودند.

هدف این بود که از طریق کار و مشاهده، خصلت خویشتنداری در دیوانگان تعبیه شود و دیوانگی را در نظام پاداش ها و تنبیه ها به بند بکشند، نظامی که همدستی و اطاعت دیوانگان پیش شرط ضروری آن بود.» (همان منبع، ۱۳۸۵، ص ۲۹ و ۳۰) از نگاه فوکو ورود روانپزشک به تیمارستان ها در واقع ورود شخصی بود که نماد عقلانیت و نه سرکوب فیزیکی به شمار می رفت. فوکو معتقد است در قرن هجدهم اقتدار اخلاقی روانپزشک و نه صرفا دانش پزشکی وی موجب معالجه و درمان دیوانگان و بیماران روانی شد. هر چند فوکو تصریح می کند که با شروع قرن نوزدهم ماهیت قدرت روانپزشک به دلیل شکل گیری دانش پزشکی بر مبنای ملاک های پوزیتیویسم در هاله ای از ابهام قرار گرفته است.

منابع:
۱-آزاد حسین، آسیب شناسی روانی،ج۱، انتشارات بعثت، چاپ نهم، ۱۳۸۴.
۲-اسمارت بری، میشل فوکو، ترجمه لیلا جوافشاری، حسن چاوشیان، انتشارات اختران، ۱۳۸۵.
۳-روزنهان دیوید، سلیگمن مارتین، آسیب شناسی روانی، ج۱، ترجمه یحیی سید محمدی، نشر ساوالان، چاپ نهم، ۱۳۸۷.
محمدمهدی میرلو
روزنامه جام جم ( www.jamejamonline.ir )


 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.